Bondologist

Umberto Eco (1932 — 2016)

De naam van de Roos (1980), Umberto Eco's debuutroman en ongetwijfeld zijn bekendste werk. In 1986 magistraal verfilmd door Jean-Jacques Annaud met Sean Connery in de hoofdrol. De relatie tot James Bond is niet moeilijk te vinden. Michael Lonsdale, schurk Hugo Drax uit Moonraker (1979), speelde ook een belangrijke rol. Vernon Dobtcheff uit The Spy Who Loved Me (1977) is even te zien en Ludger Pistor uit Casino Royale (2006) duikt ook nog even op tussen de monniken.

Maar meer nog dan de filmverwijzingen, was Umberto Eco zelf 'Bondologist', James Bond-deskundige. De James Bond uit de boeken van Ian Fleming welteverstaan, niet de filmversie van Sean Connery.

In 1966 publiceerde hij hierover in Il Caso Bond, vertaald als The Bond Affair. Een boekje met zeven essays over 007, waarin Eco zich over Flemings vertelkunst buigt. Wat hij hier van vond, is mij onbekend, aangezien ik het essay nooit heb ingezien. Maar 007 moet hem hebben aangesproken, anders word je geen Bondologist.

En toen dook twintig jaar later Sean Connery ineens op als William of Baskerville in The Name of the Rose, de beste film ooit gemaakt. James Bond als monnik, of laten we eerlijk zijn: Sherlock Holmes in de Middeleeuwen. Eén van Connery's beste rollen. Hoewel de William uit het boek mij meer doet denken aan Peter O'Toole (tenger, statig, zonder baard) moet Eco tevreden zijn geweest met de vertolking van de oud-007. Hoewel hij er in eerste instantie niets van moest hebben, maar dat moest Ian Fleming destijds ook niet toen hij hoorde dat Sean Connery James Bond zou gaan spelen.

Sean Connery als William of Baskerville

Over het verschil tussen James Bond en William of Baskerville zei Connery in 1986: 'Ik waardeer Bond omdat hij voor niets terugwijkt en altijd blijft handelen. Hij voelt zich altijd persoonlijk verantwoordelijk en handelt naar wat zijn gevoel hem ingeeft. William is ook iemand die optreedt, maar totaal anders. Hij heeft in zijn leven al wel eens een keer verloren — Bond nooit. William heeft een verleden dat hem achtervolgt en niet meer loslaat — Bond niet. William is een voorzichtiger mens, hij weet immers dat alles wat hij doet enorme consequenties kan hebben. Bond weet gewoon dat hij altijd wint, William is daar niet zo zeker van.'

Connery over Eco: 'Je kunt niet anders dan hem bewonderen. Hij heeft een enorme kennis. Hij is een keer op de set geweest en leek erg onder de indruk. Hij is ook buitengewoon enthousiasmerend.'

Eco en Connery, met een onbekende harige man die er tussengeplakt lijkt te zijn

Over de verfilming heeft Eco zich nooit willen uitlaten, simpel gezegd omdat een boek en een film twee totaal verschillende uitingen zijn, twee verschillende interpretaties. Vast staat wel dat de schrijver instemde met de film. Het werd een 'palimpsest' van Eco's roman. Een betere benaming is niet denkbaar.

De schrijver en emeritus hoogleraar semiotiek overleed vrijdag op 84-jarige leeftijd. Een Bondologist minder, maar bovenal een groot denker en fabuleus schrijver.

Umberto Eco op setbezoek tijdens de verfilming van The Name of the Rose, met (vlnr.) F. Murray Abraham, Michael Lonsdale, Sean Connery en rechts Jean-Jacques Annaud

'In alle opzichten een verstandig mens', aldus producent Bernd Eichinger over Eco tijdens de verfilming van The Name of the Rose. 'Als expert op het gebied van uitdrukkingsmiddelen begrijpt hij des te beter dat de film geen voortzetting van zijn boek is, maar een geheel zelfstandig werk dat zijn boek als uitgangspunt heeft.'

Tegen regisseur Annaud zei Eco: 'Ik weet het, je kunt mij en mijn boek alleen maar verraden, maar je zult het in ieder geval met hartstocht doen.' En dat heeft Annaud met verve gedaan, met dank aan dat prachtige boek van de Bondologist.

James Bond als docent

Meer en goed opgeleide technici! Als er één dit uitgangspunt van TechYourFuture, het expertisecentrum voor Techniekonderwijs in ons land, goed begrepen heeft is dat Bond; James Bond. Of misschien moeten we wel zeggen dat de auteur van de Bond-verhalen, Ian Fleming, dit uitgangspunt al goed in de gaten had. Zijn eerste James Bond-avontuur, Casino Royale, verscheen in 1953.

Door gastauteur Geerle van der Wijk

Er zijn inmiddels al aardig wat wetenschappelijke artikelen verschenen over het fenomeen James Bond. Want hoe kunnen we de wereldwijde populariteit van deze geheim agent verklaren? Wetenschap en technologie spelen daar in ieder geval een belangrijke rol in. James Bond heeft Q.

Structuur van de verhalen

Volgens de Italiaanse auteur en wetenschapper Umberto Eco heeft de populariteit te maken met de structuur van de Bond-verhalen. Hij identificeerde een aantal kernelementen, die overigens niet altijd in dezelfde volgorde verschijnen.

• Bond krijgt een opdracht van M, zijn baas en van de afdeling van Q krijgt hij een aantal technische slimmigheden mee.
• Bond komt in contact met de schurk of iemand van zijn organisatie.
• De Bond-girl komt het verhaal binnen en ze wordt voorgesteld aan Bond.
• Bond wordt verleid door de Bond-girl.
• De schurk neemt Bond gevangen, al dan niet tegelijkertijd met de Bond-girl.
• De schurk foltert en martelt Bond en soms ook de Bond-girl.
• Op het moment dat de situatie voor Bond hopeloos is (en de kijker of lezer het zich al niet meer herinnert) gebruikt Bond de technologie die hij van Q gekregen heeft; zijn leven (en vaak dat van velen) is gered door technologie. Bond verslaat de schurk.
• Bond herstelt en brengt tijd door met de Bond-girl. Toch verliest hij haar uiteindelijk (en soms al eerder in het verhaal).

Quatermaster

James Bond heeft Q om zijn missies tot een goed einde te brengen. Q staat voor quatermaster. Eigenlijk heet Q Major Boothroyd. De echte majoor Geoffrey Boothroyd adviseerde Ian Fleming bij het schrijven van zijn boeken als het ging om de keuze van wapens. Zowel in de boeken als in de Bond-films speelt Q een bescheiden rol. Maar de technologische gadgets die zijn afdeling aandraagt hebben Bond en de wereld meer dan eens gered.

Geoffrey Boothroyd en Ian Fleming

James Bond begrijpt dat technologie ons kan vernietigen en bevrijden. Een onschuldige skistok gebruikt hij ineens als wapen. Draait Bond aan een ring om zijn vinger dan brengt de ring een ultrahoog geluid voort. Op die manier weet Bond een glazen vloer te breken en weet te ontsnappen. Uit een pen komen giftige dampen om de vijand mee te bedwelmen. Maar ook een opklapbed (met Bond-girl erin) die omhoog klapt tegen de muur blijkt een stalen bedbodem te hebben. De kogels die de schurken er op afvuren komen er niet door.

Les in wetenschap en technologie

Er is heel wat technologie door de afdeling van Q ontwikkeld. Technologie die we bejubelen in de handen van de held maar vrezen in de hand van de vijand. De Q in de laatste Bond-film Skyfall is eigenlijk meer een computerdeskundige dan een bedenker van gadgets zoals we die in veel films hebben gezien. (Q tegen Bond: ‘Verwacht je soms een exploderende pen? Daar doen we niet meer aan.’)

Q als computerdeskundige in Skyfall (2012)

De wereld van 007 is niet alleen een wereld van snelle auto's, Bond-girls en vodka martini. De Bond-films zeggen veel over onze Westerse cultuur, over onze visie op de maatschappij. Al meer dan vijftig jaar krijgen we door de Bond-films maatschappijleer- en geschiedenisles op een zeer onderhoudende en aansprekende manier. En natuurlijk les in wetenschap en technologie.

Film der films viert 25-jarig jubileum

In den beginne was het Woord, en het Woord was bij God, en het Woord was God. 

Die krijg je van me cadeau, de eerste regels van het minst gelezen boek ter wereld: Umberto Eco's De naam van de roos. Een pil die onmogelijk getrouw verfilmd zou kunnen worden. En dat heeft de Franse cineast Jean-Jacques Annaud dan ook niet gedaan. Hij heeft er een palimpsest van gemaakt. Voor films een unieke benaming. Want was dit niet het hergebruiken van een pagina uit een manuscript? De originele tekst eraf schrapen en de basis opnieuw beschrijven? En dat is precies wat Annaud heeft gedaan. Een meesterzet.

Vandaag, precies 25 jaar geleden, verscheen de beste film aller tijden, onder de internationale titel The Name of the Rose, voor het eerst in de bioscoop.

Ron Perlman, Elya Baskin, Michael Lonsdale, Volker Prechtel (1941-1997), Helmut Qualtinger (1928-1986), Feodor Chaliapin jr. (1905-1992), F. Murray Abraham, Sean Connery, William Hickey (1927-1997), Valentina Vargas en Christian Slater

Het beeld is zwart. De dreigende synthesizer van James Horner komt op. Deng deng deng deng deng. Elektronische bellen. De stem van een oude man:

Having reached the end of my poor sinner's life, my hair now white, I prepare to leave
on this parchment my testimony as to the wondrous and terrible events that I witnessed in my youth, towards the end of the year of Our Lord thirteen hundred and twentyseven.

May God grant me the wisdom and grace to be the faithful chronicler of the happenings that took place in a remote abbey in the dark north of Italy. An abbey, whose name, it seems even now, pious and prudent to omit.

The Name of the Rose.