Honderd jaar Donald Pleasence

Hoewel de rol aanvankelijk niet voor hem bedoeld was, laat zijn vertolking van de eerste Blofeld een onuitwisbare indruk achter. Die kale kop met dat afzichtelijke litteken, en dan die priemende ogen. Donald Pleasence werd het gezicht van het kwaad. Vandaag is zijn honderdste geboortedag. 

Van Pinter naar Dracula

De gisteren op 75-jarige leeftijd in zijn woning in het Zuidfranse St.Paul-de-Vence overleden Britse acteur Donald Pleasence was al een bekend toneelspeler, toen zijn filmcarrière midden jaren zestig een hoge vlucht nam. De in Worksop, Nottinghamshire geboren Pleasence speelde vaak onder regie van Peter Brook, maakte deel uit van het gezelschap waarmee Laurence Olivier op een Amerikaanse tournee Anthony and Cleopatra presenteerde en werd door het weekblad Time naar aanleiding van zijn hoofdrol in Harold Pinters The Caretaker (die hij in 1963 in de verfilming herhaalde) uitgeroepen tot ‘acteur van het decennium’.

Hans Beerekamp

Vanaf 1954 speelde Pleasence ook kleine filmrollen, bij voorbeeld in de eerste verfilming van Orwells 1984 (1956), van Osbornes Look Back in Anger (1958) en als de blinde militair in The Great Escape (1963), zijn Hollywooddebuut. Roman Polanski bezorgde Pleasence voor het eerst een griezelige, dreigende rol, als een van de twee gangsters in Cul-de-sac (1966).

Engerds zouden de specialiteit worden van de inmiddels kale, gedistingeerde acteur met haakneus en kraaloogjes, die zijn dreigementen fijntjes wist te fraseren. Hij speelde schurken in onder veel meer de James Bond-film You Only Live Twice (1967), de ‘politieke’ western Soldier Blue (1970), George Lucas’ debuut THX-1138 (1971), de Disney-familiefilm Escape to Witchmountain (1975), Elia Kazans verfilming van Scott Fitzgeralds The Last Tycoon (1976) en The Eagle Has Landed (1977).

Blofeld: „James Bond. Allow me to introduce myself. I am Ernst Stavro Blofeld. They told me you were assassinated in Hong Kong.”
Bond: „Yes, this is my second life.”
Blofeld: „You only live twice, Mr. Bond.”

You Only Live Twice (1967)

John Carpenter creëerde voor Pleasence in de baanbrekende en invloedrijke griezelfilm Halloween (1978) de rol van een waanzinnige psychiater, die de acteur in vier van de vijf vervolgfilms opnieuw zou vertolken. Het was ook de aanleiding tot hoofdrollen in een lange reeks, allengs obscuurder horrorfilms, ook in Italië en Spanje.

Tot de laatste rollen van de door zijn latere werk enigszins als ‘mad scientist’ of Dracula gestigmatiseerde Pleasence behoorden weer interessante films als Pierre Schoendoerffers Dien Bien Phu (1992) en Woody Allens Kafka-pastiche Shadows and Fog (1992).

NRC, 3 februari 1995

Nothing but trouble...

Filmopnamen die van een leien dak gaan, daar houden de boulevardbladen niet van. Dus hebben we na een aantal tegenslagen tijdens de productie van Bond 25 te maken met een ‘vervloekte’ film. Desnoods wordt er voor de zoveelste keer een anonieme bron opgevoerd om het allemaal nog erger te laten klinken.

Licence to Kill (1989), ook vervloekt...

The Sun schrijft dit weekend op basis van een bron zonder naam dat het moeilijk wordt Daniel Craig en Rami Malek tegelijkertijd op de set te krijgen. Malek heeft een veel te drukke agenda en Craig is herstellende van zijn enkeloperatie.

Nu is het zo dat Eon Productions, de productiemaatschappij achter de James Bond-films, niet het meest communicatieve filmbedrijf is. Dit werkt automatisch speculaties in de hand. Want hoe het met Daniel Craig na de operatie is vergaan en hoelang hij precies (nog) moet herstellen, en of hij wellicht alweer op de filmset staat (of zit), daarover is nooit iets bekendgemaakt.

Dan was er nog die explosie vorige week op de 007 Stage waarbij een gewonde viel. Hierover trad Eon bij hoge uitzondering wél gelijk naar buiten. Dat kon ook niet anders, een gehavend studiogebouw is moeilijk te verbergen.

Na de explosie op de 007 Stage

De regisseurswisseling vorig jaar, en de daaruit voortkomende verschuivingen van de releasedata, waren eerdere grote tegenslagen. Bij elkaar opgeteld komt de productie van Bond 25 daarmee inderdaad op een puike jinx-score uit, maar een film produceren betekent nu eenmaal problemen op de hals halen, dat is niet exemplarisch voor James Bond.

Volgens The Sun ziet het er naar uit dat het einde van de opnamen van Bond 25 wordt verschoven naar oktober/november in plaats van september, zodat Craig en Malek de kans krijgen elkaar eens diep in de ogen te kijken.

Met de minimale beschikbaarheid van de schurk, lijkt zijn rol in de film beperkt, zoals voor vele voorgangers geldt. Dr. No toont zich fysiek pas tegen het eind van de film, zo ook de Blofeld van Donald Pleasence in You Only Live Twice (1967) en dat maakt deze twee niet minder iconisch. Het is zelfs de kracht van deze films dat de grote boef zo lang op de achtergrond blijft.



Maar ook dit is speculeren. Rami Maleks beperkte beschikbaarheid was al bekend voordat hij tekende. En wil het allemaal echt niet lukken, dan bestaat er altijd nog de optie om de acteurs afzonderlijk van elkaar te filmen en dat vervolgens handig in elkaar te monteren zodat het lijkt alsof zij samen de grootste lol hebben.

Een tweede mogelijkheid is de You Only Live Twice-variant, waar de beoogde Blofeld Jan Werich van de een op andere dag werd vervangen door eerdergenoemde Donald Pleasence. Zo kan Rami Malek altijd nog de boeken in als de beste schurk die James Bond nooit heeft gehad...

Het monster van Eon

Zijn we er toch ingetrapt, moeten ze bij Eon Productions gedacht hebben. Waren eindelijk, na vijftig jaar, de rechten van Blofeld weer in handen van Eon, dan moet je wel over heel sterke argumenten beschikken om hem te negeren.

Waarschijnlijk ligt er, heel ordinair, een grote som geld aan ten grondslag.

Tot 2013 waren de rechten van Blofeld en SPECTRE (de misdaadorganisatie, de film noem ik Spectre, zonder kapitalen) in handen van de erven McClory, de man die zijn leven lang heeft geprobeerd een rivaliserende James Bond-serie op te zetten. Kevin McClory overleed in 2006, met op Thunderball (1965) en Never Say Never Again (1983) na geen noemenswaardige producties op zijn naam.

Kevin McClory (1924 — 2006)

Wat in hemelsnaam moesten (en konden) zijn nabestaanden met die rechten? Behalve verkopen helemaal niets natuurlijk. Wat de overeenkomst tussen Eon en de erven McClory in financieel opzicht behelsde, is mij onbekend, maar ze zullen het vast niet cadeau hebben gegeven.

Laten we aannemen dat iedereen eind 2013 opgelucht kon ademhalen: Blofeld was weer thuis.

Ik kan mij niet voorstellen dat Eon Productions ten tijden van Skyfall (2012) kon vermoeden dat de rechten van SPECTRE het jaar daarop weer in eigen beheer zouden zijn. En het is helemaal uitgesloten dat ze dat al wisten bij Casino Royale (2006) en Quantum of Solace (2008). Waarmee we kunnen aannemen dat die drie films zónder SPECTRE in het achterhoofd zijn geschreven. Er is in die films ook geen enkele aanwijzing dat dat anders zou zijn. Sterker nog, misdaadorganisatie Quantum had met die wetenschap overbodig geweest, dan hadden we wel Spectre of Solace gehad.

Goed. Met de rechten op Blofeld en SPECTRE volledig terug bij Eon, is een compleet nieuwe balans ontstaan. Bond 24, Spectre dus, moest nu ineens de overkoepelende aflevering van de Craig-films worden. We gooien Le Chiffre, Vesper Lynd, Mr. White, Dominic Greene, Quantum en Silva op één hoop (tot die tijd was Skyfall een stand alone, zonder inmenging van Quantum of welke organisatie dan ook) en we lullen recht wat krom is.


Alles waar Bond de laatste jaren tegen vocht, is bedacht door Blofeld, the author of all your pain. Het meesterbrein waar Connery en Lazenby in de sixties tegen streden, was terug van nooit weggeweest.

Maar nu?

Het mag geen verrassing heten dat Blofeld het Spectre-avontuur overleeft. Als het goed is zit hij nu achter slot en grendel, maar voor de volgende film wordt hij alleen maar nóg moeilijker om te negeren.

Wat gaat hij doen van achter de tralies? Komt er een spectaculaire ontsnapping, zoals Silva hem eerder voordeed in Skyfall? Of blijft hij keurig in zijn cel, maar houdt intussen wel alle touwtjes in handen? Zoals Hannibal Lecter in Silence of the Lambs.

Hier valt voldoende leuks voor te verzinnen, maar tegelijkertijd heeft Eon met de terugkeer van Blofeld een monster gecreëerd. Want hoe je het ook wendt of keert: we zijn nog niet van Blofeld af. Dat was ook de intentie helemaal niet, anders had Bond aan het eind van Spectre nog wel een kogel over gehad. En een boef van zijn kaliber kun je na al die jaren niet afdoen met één film, nee, hij moet minstens een trilogie krijgen.

Dat zou mooi zijn met Daniel Craig als Bond en Christoph Waltz als Blofeld, zodat Waltz zich kan revancheren (laten we wel wezen, zijn optreden was onder de maat). Ze zullen getweeën ongeveer de helft van het budget opsnoepen, maar dan heb je qua continuïteit wel je zin. Komt ook bij dat Waltz eerder heeft aangegeven alleen terug te willen keren als Craig dat ook doet.

Christoph Waltz en Daniel Craig in Berlijn

Maar dan nog, punt blijft dat Blofeld terug móet! Niet omdat ik dat nu zo’n leuk idee vind, maar een superschurk terughalen om hem vervolgens dood te laten bloeden kán gewoon niet. Doen ze ook echt niet. Blofeld is daarmee meer een vloek dan een zegen geworden.

Kijk, wat de kracht van de oude Blofeld was, is dat je hem pas in de vijfde film voor het eerst ziet (Donald Pleasence in You Only Live Twice). Dat bleek een meesterzet van Saltzman en Broccoli. Zijn introductie is daarmee één van de meest memorabele scènes uit de Bond-historie geworden.

In Dr. No (1962) krijgen we al te maken met SPECTRE. In From Russia with Love (1963) duikt het brein achter deze organisatie op, zij het dat wij enkel zijn handen te zien krijgen en zijn stem horen. Goldfinger (1964) is een vreemde eend — heeft niets met SPECTRE te maken, maar in Thunderball (1965) pakken we de draad weer op, komt Blofeld wederom onherkenbaar in beeld en pas met You Only Live Twice (1967) is zijn gehavende tronie te zien.

Als je het zou vergelijken met een orgasme, is dit een recordhouder. Heel knap van eerder genoemd producentenduo om de boel zolang op te houden, de ontlading is daardoor des te euforischer (vuurwerk, stromende bergbeekjes, gevulde koeken, blauwe zwaailichten).

Die troef heeft Eon met Spectre inmiddels verspeeld. Franz Oberhauser die zich tussen neus en lippen door laat ontvallen dat hij nu liever wordt aangesproken als Ernst Stavro Blofeld — gemiste kans! Ik begrijp ook wel dat bij Craig geen belletje gaat rinkelen, zijn Bond heeft nooit eerder van Blofeld gehoord, maar wij wel! En voor wie is die film nu gemaakt? Niet voor Craig, maar helaas ook niet voor ons.

We hadden zo graag heel even stilgestaan bij dit moment. Een moment van bezinning. Blofeld is terug. Wow. Kippenvel. Christoph Waltz. Dit gaat gaaf worden. Aanzwellende muziek. En niet, zoals nu te zien is, een zogenaamd snedige opmerking van Bond: Catchy name… En weer verder jongens!

We hadden het fluitje bij de spiraalsprong in The Man with the Golden Gun, we hadden Die Another Day, maar dit mag ook in het rijtje blunders van de eerste orde.

Veel te laat om hier nu mee te komen, maar was het niet veel aardiger geweest als Oberhauser, met zijn hele koekoekgeschiedenis, Oberhauser was gebleven en het laatste woord in Spectre aan iemand anders als Blofeld was geweest.

INT. BLOFELD'S STUDY — NIGHT

Een donkere kamer. Een grote wand met tv-schermen. Voor de wand staat een grote stoel. We kunnen niet zien wie erin zit. De camera ZOOMT IN in op de rug van de stoel.

Dan springt plots een witte Perzische kat op schoot. Een hand, met een SPECTRE-ring om de pink, aait de kat. Een ijzige stem:

                    BLOFELD

          Mr. Bond, I’ve been expecting you.

           (pauze)

          Allow me to introduce myself.
           (pauze)
          I AM —

          the author —

          of all —

          your —

          PAIN...

FADE TO BLACK

               JAMES BOND WILL RETURN

You only live twice, Mr. Bond

Hoewel de rol aanvankelijk niet voor hem bedoeld was, laat zijn vertolking van de eerste Blofeld een onuitwisbare indruk achter. Die kale kop met dat afzichtelijke litteken, en dan die priemende ogen. Donald Pleasence werd het gezicht van het kwaad. Vandaag twintig jaar geleden overleed hij op 75-jarige leeftijd aan de complicaties na een hartoperatie.

Van Pinter naar Dracula

De gisteren op 75-jarige leeftijd in zijn woning in het Zuidfranse St.Paul-de-Vence overleden Britse acteur Donald Pleasence was al een bekend toneelspeler, toen zijn filmcarrière midden jaren zestig een hoge vlucht nam. De in Worksop, Nottinghamshire geboren Pleasence speelde vaak onder regie van Peter Brook, maakte deel uit van het gezelschap waarmee Laurence Olivier op een Amerikaanse tournee Anthony and Cleopatra presenteerde en werd door het weekblad Time naar aanleiding van zijn hoofdrol in Harold Pinters The Caretaker (die hij in 1963 in de verfilming herhaalde) uitgeroepen tot 'acteur van het decennium'.

Hans Beerekamp

Vanaf 1954 speelde Pleasence ook kleine filmrollen, bij voorbeeld in de eerste verfilming van Orwells 1984 (1956), van Osbornes Look Back in Anger (1958) en als de blinde militair in The Great Escape (1963), zijn Hollywooddebuut. Roman Polanski bezorgde Pleasence voor het eerst een griezelige, dreigende rol, als een van de twee gangsters in Cul-de-sac (1966).

Engerds zouden de specialiteit worden van de inmiddels kale, gedistingeerde acteur met haakneus en kraaloogjes, die zijn dreigementen fijntjes wist te fraseren. Hij speelde schurken in onder veel meer de James Bond-film You Only Live Twice (1967), de 'politieke' western Soldier Blue (1970), George Lucas' debuut THX-1138 (1971), de Disney-familiefilm Escape to Witchmountain (1975), Elia Kazans verfilming van Scott Fitzgeralds The Last Tycoon (1976) en The Eagle Has Landed (1977).

Blofeld: "James Bond. Allow me to introduce myself. I am Ernst Stavro Blofeld. They told me you were assassinated in Hong Kong."
Bond: "Yes, this is my second life."
Blofeld: "You only live twice, Mr. Bond."

You Only Live Twice (1967)

John Carpenter creëerde voor Pleasence in de baanbrekende en invloedrijke griezelfilm Halloween (1978) de rol van een waanzinnige psychiater, die de acteur in vier van de vijf vervolgfilms opnieuw zou vertolken. Het was ook de aanleiding tot hoofdrollen in een lange reeks, allengs obscuurder horrorfilms, ook in Italië en Spanje.

Tot de laatste rollen van de door zijn latere werk enigszins als 'mad scientist' of Dracula gestigmatiseerde Pleasence behoorden weer interessante films als Pierre Schoendoerffers Dien Bien Phu (1992) en Woody Allens Kafka-pastiche Shadows and Fog (1992).

NRC, 3 februari 1995

Wil de echte Blofeld opstaan?

Iedereen kent de tronie van Donald Pleasence in You Only Live Twice (1967) als eerste lichamelijke vertolker van Ernst Stavro Blofeld. Die kale kop met daarin dat hangende rechteroog, geaccentueerd door een groot verticaal litteken. Een icoon. Echter werd de Britse acteur pas later bij de productie van deze vijfde Bond-film betrokken. Sterker nog, de opnames waren al in volle gang voordat Pleasence kwam opdraven.

De eerste keuze voor de rol van Blofeld viel op de Tsjechische acteur Jan Werich (1905 — 1980), een grote naam in zijn eigen land. Zie hieronder zijn foto. Een prachtige kop en een warme stem, getuige diverse bijdragen op Youtube.

In eerste instantie werd vermeld dat Werich wegens ziekte vervangen moest worden. Echter bekent regisseur Lewis Gilbert in de documentaire Inside You Only Live Twice dat de Tsjech een totaal verkeerde keuze was. Hij zag er veel te vriendelijk uit — alsof de Kerstman een derde wereldoorlog wilde ontketenen!

Weg met Werich (wat ik persoonlijk erg jammer vind), welkom Pleasence. Maar... Jan Werich is wel degelijk in deze vijfde Bond-film te zien. Zie het screenshot hieronder en ontdek de grijze plukken haar die boven de stoel uitkomen. Hoezo kale kop?